TERMINY ARCHITEKTONICZNE I URBANISTYCZNE
 
 
1. Elementy podstawowe
 
Wyka┼äczanie - ogólnie nadawanie budynkowi ostatecznych cech gotowego obiektu, w poszczególnych przypadkach tyczy si─Ö to najcz─Ö┼Ťciej dodawaniu do elementów stricte konstrukcyjnych detali architektonicznych odpowiedzialnych za faktur─Ö, kolor, parametry izolacyjne itp.

Wyko┼äczenie - wszystkie te elementy dodawane w procesie wyka┼äczania. 

Stan surowy otwarty - budynek wzniesiony w zakresie swojej konstrukcji bez izolacji termicznej i stolarki

Stan surowy zamkni─Öty - jak wy┼╝ej tylko z izolacj─ů termiczn─ů, pokryciem dachu i stolark─ů okienn─ů i drzwiow─ů (nawet je┼Ťli nie jest to docelowa stolarka po to by mo┼╝na by┼éo prowadzi─ç prace wyko┼äczeniowe we wn─Ötrzach niezale┼╝nie od warunków atmosferycznych). 

Szalunki - tymczasowa forma ustawiana wokó┼é zbrojenia i wype┼éniana betonem w celu uzyskania elementu ┼╝elbetowego

Stemple - tymczasowe podpory stanowi─ůce podparcie dla szalunków w czasie wi─ůzania betonu

┼üawa (fundamentowa) - pozioma belka najcz─Ö┼Ťciej ┼╝elbetowa stanowi─ůce oparcie ca┼éej konstrukcji na gruncie (najpowszechniejszy rodzaj stosowanych fundamentów)

┼Üciana fundamentowa - ┼Ťciana murowana lub ┼╝elbetowa oparta na ┼éawie, b─Öd─ůca elementem podpieraj─ůcym mur do poziomu posadzki parteru. 
Wlicza si─Ö w to równie┼╝ ┼Ťciany piwnic. 

Cokó┼é - obecnie zewn─Ötrzny pas wyko┼äczenia ┼Ťciany ponad powierzchni─ů terenu w celu ochrony budynku przed warunkami atmosferycznymi. 
Kiedy┼Ť by┼é to po prostu ca┼éy mur budynku a┼╝ do parteru.

Nadpro┼╝e - element konstrukcyjny (najcz─Ö┼Ťciej ┼╝elbetowy) stanowi─ůcy oparcie dla ┼Ťciany nad otworem okiennym lub drzwiowym. 

Podci─ůg - belka konstrukcyjna d┼║wigaj─ůcy strop lub ┼Ťcian─Ö wystaj─ůcy ze stropu do do┼éu nie b─Öd─ůca nadpro┼╝em. 

Nadci─ůg - (nie tak popularny) tak samo jak podci─ůg tylko wystaj─ůca ku górze. 
Niektórzy nie rozró┼╝niaj─ů tego wszystko nazywaj─ůc podci─ůgiem.

(Konstruktorzy okre┼Ťlaj─ů cz─Östo wszystkie trzy powy┼╝sze elementy jako po prostu belki gdy┼╝ z ich punktu widzenia pod wzgl─Ödem konstrukcji nie ma znaczenia jaki ma kszta┼ét i gdzie jest zlokalizowana)

Wspornik / p┼éyta wspornikowa - element poziomej konstrukcji podpartej tyko na jednym z ko┼äców (najcz─Östszy przyk┼éad zastosowania tej konstrukcji to po prostu balkon) 

Strop - cz─Östo potocznie u┼╝ywa si─Ö zamiennych zdaniem poj─Ö─ç jak sufit czy pod┼éoga. 
Strop tyczy si─Ö wy┼é─ůcznie konstrukcyjnego elementu. 
Sufit i posadzka (pod┼éoga jest faux pas) to elementy wyko┼äczenia górnej i dolnej powietrzni stropu. 

Stropodach - strop nad najwy┼╝sz─ů kondygnacj─ů. S┼éowo zawiera informacj─Ö w sobie o wyst─Öpowaniu dachowych warstw wyko┼äczeniowych cho─ç znó z punktu widzenia konstruktora nie ma tu praktycznie ró┼╝nicy mi─Ödzy zwyk┼éym stropem cho─ç musi przyj─ů─ç inn─ů charakterystyk─Ö obci─ů┼╝e┼ä. 

┼╗ebro - dawniej element kojarzony ceglanymi sklepieniami, obecnie ┼╝ebrem nazywana jest ka┼╝da pozioma belka b─Öd─ůca integralnym elementem stropu cz─Östo po wyko┼äczaniu nie widoczn─ů.
 

2. Terminy podstawowe
 
ATRIUM (Forma podobna to patio) – to pomieszczenie w sercu budynku (zazwyczaj o funkcji mieszkalnej), nie zadaszone, lub z otworem w dachu.
Z atrium prowadzi┼éy wej┼Ťcia do wszystkich innych pomieszcze┼ä mieszkalnych.
W dawnych czasach rozpalano tam ogie┼ä, a dym bezpiecznie uchodzi┼é na zewn─ůtrz. 

ELEWACJA – to zewn─Ötrzna cz─Ö┼Ť─ç budynku wraz ze wszystkimi elementami które si─Ö na niej znajduj─ů. 
Elewacja na której znajduje si─Ö g┼éówne wej┼Ťcie do budynku nazywana jest elewacj─ů frontow─ů, lub fasad─ů. 
W projekcie architektonicznym znajduj─ů si─Ö rzuty elewacji. 
S─ů niezb─Ödne do przedstawienia wielko┼Ťci i po┼éo┼╝enia otworów i detali. 

HOL – Pe┼éni funkcj─Ö komunikacyjn─ů pomi─Ödzy pomieszczeniami w budynku. 

KALENICA – to linia przeci─Öcia po┼éaci, czyli najwy┼╝ej po┼éo┼╝ona pozioma kraw─Öd┼║ dachu, 

LUKARNA – To pionowe okno wychodz─ůce z dachu, do┼Ťwietlaj─ůce poddasze.
Stanowi konstrukcj─Ö powi─ůzan─ů z wi─Ö┼║ba dachow─ů, okryt─ů w┼éasnym daszkiem.
 
KUBATURA – Mierzona w m3. To powierzchnia pomieszczenia liczona po wewn─Ötrznym obrysie, pomno┼╝ona przez wysoko┼Ť─ç pomieszczenia liczon─ů od pod┼éogi do spodu stropu, czy stropodachu. 
Metoda obliczeniowa jest analogiczna dla ka┼╝dego pomieszczenia w budynku. 
Kubatura budynku to suma kubatur pomieszcze┼ä, które si─Ö w nim znajduj─ů. 
 
PODCIE┼â – To otwarta przestrze┼ä w przyziemiu budynku, ograniczona s┼éupami o znaczeniu konstrukcyjnym, biegn─ůcymi wzd┼éu┼╝ elewacji. 
Spotyka si─Ö te┼╝ podcienie zajmuj─ůce samo naro┼╝e. 
W dawnych czasach podcie┼ä by┼é poszerzeniem chodnika. 

POWIERZCHNIA NETTO – To powierzchnia liczona po wewn─Ötrznym obrysie, na poziomie pod┼éogi, wszystkich rodzajów pomieszcze┼ä znajduj─ůcych si─Ö w budynku (w m2). 
Pomiaru dokonuje si─Ö z uwzgl─Ödnieniem ca┼ékowitego wyko┼äczenia ┼Ťcian. 
To tak jakby wyłożyć wykładzinę w każdym pomieszczeniu.
 
POWIERZCHNIA CA┼üKOWITA – To suma powierzchni wszystkich kondygnacji, liczona po obrysie zewn─Ötrznym (m2). 
Nale┼╝y uwzgl─Ödni─ç powierzchnie mierzone po zewn─Ötrznym obrysie elementów wykraczaj─ůcych poza kubatur─Ö budynku, takich jak: balkony, tarasy, loggie, podcienie, gara┼╝e, schody zewn─Ötrzne, itp. 

POWIERZCHNIA ZABUDOWY – Wylicza si─Ö j─ů z rzutu poziomego budynku po zewn─Ötrznym obrysie. Pomiaru dokonuje si─Ö wg obrysu kondygnacji przyziemnej lub nadziemnej. 
Wed┼éug nadziemnej, wtedy gdy jej obrys wykracza poza obrys kondygnacji przyziemnej. 
 
POWIERZCHNIA U┼╗YTKOWA – Mo┼╝e by─ç pojmowana w dwojaki sposób (netto i brutto).
Na dodatek, zgodnie z prawem, jest liczona na dwa ró┼╝ne sposoby i oba s─ů poprawne.

Norma starsza (oznaczenie: PN-70/B-02365)
 –
Nakazuje sumowa─ç powierzchnie wszystkich pomieszcze┼ä, bez uwzgl─Ödnienia grubo┼Ťci tynków lub innych ok┼éadzin ┼Ťciennych.
Do powierzchni u┼╝ytkowej zgodnie z ow─ů norm─ů nie wlicza si─Ö: 
- gara┼╝u 
- pom. gospodarczego 
- pom. technicznego 
- balkonów, loggii, tarasów itp. 
- lokalu u┼╝ytkowego 
- strychu 
Poddasze wlicza si─Ö do powierzchni u┼╝ytkowej w proporcjach zale┼╝nych od jego wysoko┼Ťci:
- dla poddasza, którego wysoko┼Ť─ç w ┼Ťwietle pomieszczenia przekracza 2,20 m, wlicza si─Ö 100% powierzchni do powierzchni u┼╝ytkowej; 
- dla poddasza , którego wysoko┼Ť─ç w ┼Ťwietle pomieszczenia wynosi od 1,40 do 2,20 mwlicza si─Ö 50% owej powierzchni do powierzchni u┼╝ytkowej; 
- je┼Ťli poddasze ma wysoko┼Ť─ç w ┼Ťwietle pomieszczenia poni┼╝ej 1,40 m nie wlicza si─Ö go do powierzchni u┼╝ytkowej; 
Pomiaru powierzchni dokonuje si─Ö 1,00 m nad pod┼éog─ů.
 
Druga, nowsza norma (oznaczenie: PN-ISO 9836:1997) –
mówi, ┼╝e sumuje si─Ö wszystkie powierzchnie ca┼ékowicie wyko┼äczone (z uwzgl─Ödnieniem tynków i ok┼éadzin), wy┼é─ůczaj─ůc pomieszczenia, których wysoko┼Ť─ç w ┼Ťwietle jest mniejsza ni┼╝ 1,90 m (okre┼Ťlane jako pomocnicze). 
Pomiaru dokonuje si─Ö na poziomie pod┼éogi. 
Je┼Ťli w pomieszczeniach s─ů skosy, powierzchni─Ö u┼╝ytkow─ů nadal nale┼╝y liczy─ç po pod┼éodze. 
Wówczas nale┼╝y podzieli─ç j─ů na dwie cz─Ö┼Ťci: 
1.o wysoko┼Ťci w ┼Ťwietle pomieszczenia od 1,90 m i wi─Öcej 
2.o wysoko┼Ťci mniejszej ni┼╝ 1,90 m – powierzchni─Ö t─ů mo┼╝na odj─ů─ç od powierzchni u┼╝ytkowej i zaliczy─ç do powierzchni pomocniczych.
 
┼ÜWIETLIK – Przeszklona konstrukcja umieszczona bezpo┼Ťrednio w po┼éaci dachowej, pe┼éni funkcj─Ö do┼Ťwietlenia pomieszcze┼ä. 
┼Üwietliki mog─ů te┼╝ pe┼éni─ç funkcj─Ö okien oddymiaj─ůcych. 

WIATRO┼üAP – Inaczej przedsionek, czyli pomieszczenie pomi─Ödzy wej┼Ťciem a wn─Ötrzem budynku. 

WYKUSZ – to forma stosowana w budownictwie pochodz─ůca z Bliskiego Wschodu. 
To element budynku, który poszerza wn─Ötrze, wystaj─ůcy z elewacji. 
Wykusz jest „przyklejony” do i elewacji za pomoc─ů wsporników. 
Zazwyczaj posiadaj─ů okna (niegdy┼Ť, kiedy pe┼éni┼éy funkcje obronn─ů: otwory strzelnicze). 

WYSOKO┼Ü─ć BUDYNKU – To wymiar pionowy liczony od poziomu terenu do najwy┼╝szego punktu dachu. 
Zazwyczaj do kalenicy.
 
 
.
3. Terminy z zakresu urbanistyki i kompozycji urbanistycznej
 
ZESPÓ┼ü URBANISTYCZNY
zespó┼é budynków tworz─ůcych jedn─ů ca┼éo┼Ť─ç kompozycyjn─ů z otaczaj─ůc─ů je woln─ů przestrzeni─ů.
Uzupe┼énienie definicji: mog─ů to by─ç rynki, place, tereny zielone, aleje, ulice itp. 
Zespó┼é urbanistyczny mo┼╝e powsta─ç w wyniku realizacji jednego projektu albo w wyniku kszta┼étowania przestrzeni w ci─ůgu wieków.
Zespo┼éem urbanistycznym nazywane s─ů tak┼╝e powi─ůzane ze sob─ů osiedla lub osiedle po┼é─ůczone kompozycyjnie z du┼╝ym obiektem architektonicznym.
 
UK┼üAD SPRZ─ś┼╗ONY
powi─ůzanie zespo┼éu osiedli lub za┼éo┼╝e┼ä architektoniczno - urbanistycznych, analogicznych lub ró┼╝nych, w ca┼éo┼Ť─ç kompozycyjn─ů opart─ů na wi─Özi terenowej.
Uzupe┼énienie definicji: uk┼éad sprz─Ö┼╝ony ┼é─ůczy si─Ö cz─Östo z czynnikami natury gospodarczej lub obronnej (np. gród z podgrodziem, miasto ┼Ťredniowieczne po┼é─ůczone z murami obronnymi, z zamkiem itp.)
 
GABARYT
w architekturze obrys przekroju budowli, w urbanistyce - maksymalna dozwolona wysoko┼Ť─ç obudowy ulic i placów mierzona od poziomu ziemi do gzymsu koronuj─ůcego. 
Uzupe┼énienie definicji: gabaryt wyrównany lub jednolity wyst─Öpuje w przypadku, gdy wszystkie domy stoj─ůce w pierzei ulicy lub placu s─ů jednakowej lub bardzo nieznacznie zró┼╝nicowanej wysoko┼Ťci.
 
PENDANT
dzie┼éo (np. budowla) stanowi─ůce dok┼éadny odpowiednik kompozycyjny drugiego dzie┼éa. 
Uzupe┼énienie definicji: pendant tworz─ů np. dwie oficyny pa┼éacowe, dwa pawilony, dwie podobne bry┼éy budowli, symetrycznie skomponowane w stosunku do siebie oraz otoczenia.
 
DOMINANTA
G┼éówny akcent kompozycji architektonicznej lub urbanistycznej.
 
DZIAŁKA (PARCELA)
drobna cz─Ö┼Ť─ç gruntu stanowi─ůca odr─Öbn─ů nieruchomo┼Ť─ç.
 
PIERZEJA
ci─ůg elewacji frontowych domów stoj─ůcych w jednej linii, zamykaj─ůcych jedn─ů stron─Ö placu lub ulicy.
 
PASA┼╗
kryte dachem, cz─Östo szklanym przej┼Ťcie ┼é─ůcz─ůce dwa budynki lub dwie ulice.
 
PODCIEŃ
otwarte zewn─Ötrzne pomieszczenie w przyziemiu budynku, nie wyst─Öpuj─ůce z lica muru, ograniczone s┼éupami, filarami lub kolumnami, usytuowane wzd┼éu┼╝ elewacji budynku albo obiegaj─ůce go dooko┼éa.
 
KOLUMNADA
jeden lub kilka rz─Ödów kolumn po┼é─ůczonych ze sob─ů belkowaniem lub ┼éukami arkadowymi. 
Uzupe┼énienie definicji: mo┼╝e pe┼éni─ç funkcj─Ö konstrukcyjna lub dekoracyjn─ů, stanowi najcz─Ö┼Ťciej wyodr─Öbniony, silnie akcentowany element w obr─Öbie budowli lub budowle wolnostoj─ůc─ů.
 
PLAC
du┼╝a, wolna przestrze┼ä w mie┼Ťcie powsta┼éa najcz─Ö┼Ťciej przy zbiegu lub skrzy┼╝owaniu ulic, przewa┼╝nie uj─Öta w obudow─Ö architektoniczn─ů. 
Uzupe┼énienie definicji: plac pe┼éni funkcje u┼╝ytkowe i reprezentacyjne lub artystyczne i estetyczne, najcz─Ö┼Ťciej jako oprawa architektoniczna pomnika, wa┼╝nej budowli, ko┼Ťcio┼éa, pa┼éacu itp. 
Plac mo┼╝e mie─ç ró┼╝ne kszta┼éty: prostok─ůt, kwadrat, trapez, owal, nieregularny.
Plac trójpalczasty - trójk─ůt z trzema ulicami wybiegaj─ůcymi z pierzei i jedn─ů z przeciwleg┼éego naro┼╝nika 
Plac gwia┼║dzisty - plac o planie ko┼éa z ulicami wybiegaj─ůcymi promieni┼Ťcie.
 
SKWER
niewielki plac skomponowany za pomoc─ů ziele┼äców, kwietników i krzewów, s┼éu┼╝─ůcy za miejsce wypoczynkowo - spacerowe. 
Uzupe┼énienie definicji: wywodzi si─Ö z Anglii, pierwotnie w ca┼éo┼Ťci ogrodzony. 
 
4.   Rodzaje ulic
 
ALEJA
droga ko┼éowa lub piesza, wysadzana obustronnie drzewami, rosn─ůcymi lu┼║no lub zwarcie w dwóch lub kilku rz─Ödach.
Uzupe┼énienie definicji: aleje mog─ů by─ç: otwarte i kryte, zamkni─Öte od góry konarami drzew, cz─Östo rozpi─Ötymi na specjalnych rusztowaniach.
 
KORSO
aleja, szeroka ulica wysadzana drzewami przeznaczona na przeja┼╝d┼╝ki konne i spacery.
 
BULWAR
szeroka, zadrzewiona ulica nad brzegiem rzeki, jeziora lub morza. 
Uzupe┼énienie definicji: termin u┼╝ywany równie┼╝ na okre┼Ťlenie wielkich arterii komunikacyjnych (bulwary paryskie).
 
PROMENADA
aleja przeznaczona do pieszych spacerów, wytyczana w parkach publicznych i na bulwarach wielkomiejskich. 
Uzupełnienie definicji: zakładana często na terenach pofortyfikacyjnych.
 
PLANTY
za┼éo┼╝enia ogrodowe publiczne, zak┼éadane na miejscu dawnych fortyfikacji miejskich w formie ci─ůgów spacerowych, zazwyczaj w uk┼éadzie pier┼Ťcieniowym.
 
SZPALER
drzewa lub krzewy zasadzone g─Östo w szeregu, strzy┼╝one lub o formach naturalnych, wysoko┼Ťci powy┼╝ej przeci─Ötnej wzrostu cz┼éowieka.
 
PERGOLA
budowla ogrodowa sk┼éadaj─ůca si─Ö z dwóch rz─Ödów s┼éupów, podtrzymuj─ůcych poziom─ů konstrukcje kratow─ů, na której rozpinane s─ů pn─ůcza ro┼Ťlinne.
krata drewniana, obro┼Ťni─Öta pn─ůczami, tworz─ůca ┼Ťciany ogrodowych wn─Ötrz i ci─ůgów.
 
 
5.  Terminy z zakresu architektury i kompozycji architektonicznej
 
KAMIENICA
co najmniej jednopi─Ötrowy, murowany miejski dom mieszkalny.

Kamienica szczytowa - kamienica z wysokim dachem dwuspadowym uj─Ötym od frontu szczytem.
Kamienica kalenicowa - kamienica z dachem, którego kalenica biegnie równolegle do elewacji frontowej.
Kamienica podcieniowa - kamienica z podcieniami w parterze.
Kamienica attykowa - kamienica zwie┼äczona attyk─ů.
 
KORPUS
zasadnicza, centralna cz─Ö┼Ť─ç wyodr─Öbniona w bryle budynku. 
Uzupe┼énienie definicji: w architekturze ko┼Ťcielnej terminem tym okre┼Ťla si─Ö sam─ů cz─Ö┼Ť─ç nawow─ů (korpus nawowy) lub ┼é─ůcznie z prezbiterium, bez przybudówek jak kruchty, zakrystie i sk┼éady; 
W architekturze pa┼éacowej termin korpus z dodatkiem g┼éówny okre┼Ťla zazwyczaj centralna cz─Ö┼Ť─ç pa┼éacu, zawieraj─ůca przewa┼╝nie sale reprezentacyjne lub ca┼éy pa┼éac g┼éówny w odró┼╝nieniu od oficyn i pawilonów.
 
SKRZYDŁO
boczna, w stosunku do g┼éównego korpusu cz─Ö┼Ť─ç budynku, wyodr─Öbniona mniejsz─ů liczb─ů kondygnacji, silnym cofni─Öciem w stosunku do lica elewacji frontowej, ustawieniem pod k─ůtem (np. prostym) w stosunku do korpusu lub cz─Ö┼Ťci g┼éównej. 
Uzupe┼énienie definicji: tak┼╝e ka┼╝dy segment budowli, która nie ma wyodr─Öbnionej cz─Ö┼Ťcig┼éównej, a poszczególne jej partie s─ů w stosunku do siebie ustawione pod pewnym k─ůtem.
 
OFICYNA
1.
 wolnostoj─ůcy budynek w pobli┼╝u pa┼éacu lub dworu. 
Uzupe┼énienie definicji: zawiera┼é przewa┼╝nie pomieszczenia gospodarcze oraz mieszkania s┼éu┼╝by i oficjalistów, zwykle na planie prostok─ůtnym, o skromniejszym rozwi─ůzaniu elewacji ni┼╝ korpus g┼éówny. 
Cz─Östo oficyny umieszczane symetrycznie w stosunku do korpusu, ujmowa┼éy po bokach dziedziniec honorowy. 
Niew┼éa┼Ťciwe jest nazywanie oficyn─ů zwi─ůzanego z korpusem skrzyd┼éa pa┼éacowego. 
2. w budownictwie miejskim boczne skrzyd┼éa kamienicy czynszowej otaczaj─ůce podwórze, z wej┼Ťciem od niego, zawieraj─ůce skromniejsze mieszkania ni┼╝ w cz─Ö┼Ťci frontowej.
 
KONDYGNACJA (PI─śTRO)
konstrukcyjnie uwarunkowana wewn─Ötrzna przestrze┼ä budynku zawarta mi─Ödzy dwoma poziomymi uk┼éadami obejmuj─ůcymi przykrycie (zwykle strop, sklepienie) i posadzk─Ö lub pod┼éog─Ö. 
Uzupełnienie definicji: kondygnacje dzielimy na:
nadziemne: parter, pi─Ötro, poddasze oraz
podziemne: piwnice, sutereny.
W podziale elewacji zewn. lub wew. cz─Ö┼Ť─ç wyodr─Öbniona rz─Ödem otworów, wn─Ök, gzymsami odpowiadaj─ůca zazwyczaj kondygnacjom wewn─Ötrznym.
 
MEZZANINO
pó┼épi─Ötro, niska kondygnacja mi─Ödzy pi─Ötrowa, zwykle miedzy parterem a pierwszym pi─Ötrem, tak┼╝e czasami najwy┼╝sza kondygnacja. 
Uzupe┼énienie definicji: wyst─Öpowa┼éo najcz─Ö┼Ťciej w nowo┼╝ytnej architekturze pa┼éacowej; przeznaczone na pokoje dla s┼éu┼╝by, dzieci lub go┼Ťcinne.
 
MANSARDA
pomieszczenie mieszkalne w kondygnacji strychowej (poddasze).
 
DACH - rodzaje:

1. w zale┼╝no┼Ťci od k─ůta nachylenia rozró┼╝nia si─Ö dachy:
a. p┼éaskie (tarasowy), pozbawione na ogó┼é wi─Ö┼║by dachowej, 
b. pochy┼ée (wysokie, strome) o wyra┼║nym spadku po┼éaci, 
c. ┼éamane o dwóch kondygnacjach po┼éaci o ró┼╝nym k─ůcie nachylenia, oddzielonych od siebie za┼éamaniem, uskokiem, gzymsem lub ┼Ťciank─ů
d. wygi─Öte o powierzchniach krzywych lub zwichrowanych, szczególn─ů ich odmian─ů s─ů dachy rozp┼éaszczone o po┼éaciach wkl─Ös┼éych, zmniejszaj─ůcych ku do┼éowi swój spadek.

2. rodzaje dachów pochy┼éych:
a. jednospadowy (jednopołaciowy, pulpitowy)
b. dwuspadowy (dwupołaciowy, siodłowy)
c. wielospadowy (wielopo┼éaciowy) 

3. rodzaje dachów dwuspadowych i czterospadowych:
a. naczó┼ékowy (dwuspadowy z naczó┼ékami czyli ma┼éymi trójk─ůtnymi po┼éaciami ┼Ťcinaj─ůcymi od góry szczyty
b. pó┼észczytowy (przyczó┼ékowy, czterospadowy z pó┼észczytami lub przyczó┼ékami), odmiana dach podhala┼äski
c. pogr─ů┼╝ony (wkl─Ös┼éy, wg┼é─Öbiony), cz─Östo os┼éoni─Öty attyk─ů
d. pilasty (z─Öbaty, szedowy, fabryczny), sk┼éada si─Ö z szeregu dachów dwuspadowych, o polaciach nachylonych pod ró┼╝nym k─ůtem

4. rodzaje dachów ┼éamanych:
a. mansardowy

5. rodzaje dachów wielopo┼éaciowych ( w zale┼╝no┼Ťci od rzutu budynku):
a. namiotowy (brogowy), ma kilka trójkatnych po┼éaci, schodz─ůcych si─Ö gór─ů w jednym punkcie szczytowym (brak kalenicy)

6. rodzaje dachów wygi─Ötych:
a. wieżowy (hełm)
b. iglica (wiciowy)
c. sto┼╝kowy
d. banisty
e. kopulasty (kopuła)
f. cebulasty
g. walcowaty
h. wielokrzywiznowy
i. konoidalny
 
POKRYCIA DACHOWE
a. g─ůsiory - dachówka pó┼éokr─ůg┼éa na kalenice i naro┼╝a, 
b. wkl─Ös┼éa (mniszka) i nak┼éadana na ni─ů wypuk┼éa (mnich)
c. wkl─Ös┼éo-wypuk┼éa, tzw. esówka, o przekroju w kszta┼écie litery S (holenderka, klasztorna)
d. p┼éaska (karpiówka), k┼éadziona pojedynczo lub podwójnie (w ┼éusk─Ö).
 
ELEWACJA
lico budynku, jedna z zewn─Ötrznych jego ┼Ťcian wraz ze wszystkimi wyst─Öpuj─ůcymi na niej elementami. 
Uzupe┼énienie definicji: elewacje okre┼Ťla si─Ö wed┼éug stron ┼Ťwiata lub otoczenia (frontowa, boczna, tylna, ogrodowa). 
Elewacja ┼Ťlepa - pozbawiona otworów.
Pionowy cz┼éon elewacji ci─ůgn─ůcy si─Ö przez ca┼éa jej wysoko┼Ť─ç i odpowiadaj─ůcy jednej osi pionowej nazywa si─Ö prz─Ös┼éem (segmentem).
 
FASADA
elewacja, w której znajduje si─Ö wej┼Ťcie g┼éówne do budynku.
 
LICOWANIE
pokrywanie zewn. (licowanie zewn─Ötrzne) lub wew. (licowanie wewn─Ötrzne) powierzchni ┼Ťcian budowli warstw─ů ok┼éadziny (oblicówk─ů) wykonan─ů z odpowiednich elementów czyli licówek.
 
GZYMS
architektoniczny element w formie poziomego, zwykle profilowanego, wyst─Öpuj─ůcego przed lico muru, pasa pojedynczego lub z┼éo┼╝onego, o kraw─Ödziach przebiegaj─ůcych w p┼éaszczy┼║nie równoleg┼éej do ┼Ťciany. 
Uzupe┼énienie definicji: gzymsy dzieli si─Ö na zewn─Ötrzne i wewn─Ötrzne. 
Gzymsy zewn─Ötrzne dzieli si─Ö na: g┼éówne (koronuj─ůce - zwie┼äczaj─ůce ┼Ťcian─Ö budowli) coko┼éowe - wie┼äcz─ůce cokó┼é budynku, mi─Ödzy pi─Ötrowe (kordonowe, dzia┼éowe) dziel─ůce p┼éaszczyzn─Ö ┼Ťciany, nadokienne, podokienne, nad drzwiowe.
 
RYZALIT
wyst─Öpuj─ůca z lica elewacji cz─Ö┼Ť─ç budynku, tworz─ůca z nim organiczn─ů ca┼éo┼Ť─ç, ci─ůgn─ůca si─Ö od najni┼╝szej kondygnacji budowli, na ogó┼é równa wysoko┼Ťci elewacji. 
Uzupe┼énienie definicji: ryzality mog─ů by─ç jedno-, cz─Ö┼Ťciej kilkuosiowe, przewa┼╝nie na rzucie czworok─ůta (równie┼╝ pó┼ékola, trapezu). 
Rozró┼╝nia si─Ö ryzality: ┼Ťrodkowy - akcentuj─ůcy g┼éówn─ů o┼Ť elewacji, boczne - umieszczone symetrycznie po obu skrajach elewacji, naro┼╝ne wyst─Öpuj─ůce jednocze┼Ťnie z lica na styku dwóch s─ůsiednich elewacji.
W uk┼éadzie wewn─Ötrznym ryzalit uwidacznia si─Ö wi─Öksz─ů g┼é─Öboko┼Ťci─ů pomieszcze┼ä. 
Ryzalit pozorny (pseudoryzalit), otrzymany przez zwi─Ökszenie grubo┼Ťci muru, nie zmienia uk┼éadu wewn─Ötrznego budynku.
 
SIEŃ
pomieszczenie przelotowe, poprzedzaj─ůce w┼éa┼Ťciwe wn─Ötrza mieszkalne i przyleg┼ée do nich, z regu┼éy zamkni─Öte wysok─ů bram─ů umo┼╝liwiaj─ůc─ů wjazd powozu. 
Uzupełnienie definicji: stosuje się pojęcie sień przelotowa oraz przejazd bramny.
 
PORTAL
ozdobne obramienie otworu wej┼Ťciowego, na które sk┼éadaj─ů si─Ö elementy architektoniczne i rze┼║biarskie. 
Uzupe┼énienie definicji: po bokach otwór ujmuj─ů glify o ró┼╝nie ukszta┼étowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, d┼║wigaj─ůce nadpro┼╝e lub ┼éuk. 
Portale bardziej rozbudowane maj─ů zwie┼äczenie w formie odcinków belkowania, szczytów, itp.
Zale┼╝nie od charakteru podpór i zwie┼äczenia wyró┼╝nia si─Ö:
portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp.
 
NADŚWIETLE
górna cz─Ö┼Ť─ç otworu bramy lub drzwi, znajduj─ůca si─Ö ponad skrzyd┼éami i s┼éu┼╝─ůca do przepuszczania ┼Ťwiat┼éa.
 
PORTYK
zewn─Ötrzna cz─Ö┼Ť─ç budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnad─ů lub rz─Ödem filarów, si─Ögaj─ůcych jednej lub dwu kondygnacji, os┼éaniaj─ůcej najcz─Ö┼Ťciej g┼éówne wej┼Ťcie, cz─Östo zwie┼äczona trójk─ůtnym frontonem, wysuni─Öta ku przodowi lub wg┼é─Öbiona (portyk wg┼é─Öbny).
 
FACJATA
pomieszczenie mieszkalne w kondygnacji strychowej, którego okna przebite przez po┼éa─ç dachu, uj─Öte s─ů we w┼éasne ┼Ťcianki, nakryte osobnym daszkiem prostopad┼éym do kalenicy dachu g┼éównego.
 
LUKARNA
okno, cz─Östo owalne, okr─ůg┼ée itp., o ozdobnym obramieniu (woluty, gzymsy, frontoniki, rze┼║by), sytuowane w po┼éaci dachowej lub w p┼éaszczy┼║nie elewacji, na ogó┼é w osiach okien elewacji. 
Uzupe┼énienie definicji: oeil-de-boeuf (wole oko), ma┼ée okno owalne lub okr─ůg┼ée, uj─Öte zwykle w ozdobne obramienie, umieszczane w górnych kondygnacjach budynku, frontonach, czasem nad drzwiami lub oknami (jako nad┼Ťwietle), a tak┼╝e we wn─Ötrzach jako po┼Ťrednie, dodatkowe o┼Ťwietlenie.
 
OKNO
otwór okienny wraz zamkni─Öciem umo┼╝liwiaj─ůcym o┼Ťwietlenie, wentylacj─Ö i ochron─Ö od ujemnych wp┼éywów atmosferycznych. 


S┼üOWNIK TERMINÓW ARCHITEKTONICZNYCH
 


A
Ambit
w budowlach sakralnych obej┼Ťcie wokó┼é prezbiterium ramienia transeptu
 
Absyda (apsyda)
otwarta do wn─Ötrza dobudówka o planie pó┼ékolistym lub wielobocznym, ko┼äcz─ůca prezbiterium, naw─Ö, kaplic─Ö lub dodana do ramienia transeptu
 
Aediculum
obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porz─ůdku architektonicznego o dwóch pó┼ékolumnach lub pilastrach, zwie┼äczonego frontonem
 
Alkierz
pierwotnie ma┼ée pomieszczenie w naro┼╝u budynku, pó┼║niej równie┼╝ ma┼éa, wyodr─Öbniona w bryle naro┼╝na dobudówka (zw┼éaszcza dworu szlacheckiego)
 
Alkowa
wn─Öka, w której stoi ┼éó┼╝ko, ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego
 
Arabeska
linearny ornament o motywach wici ro┼Ťlinnej
 
Archiwolta
profilowane, cz─Östo ozdobne obramienie ┼éuku - g┼éównie nad portalami
 
Atlant
posta─ç m─Öska podtrzymuj─ůca belki stropu, okapu, balkonu itp.
 
Attyka
niska ┼Ťcianka ponad gzymsem koronuj─ůcym budynek, rozwi─ůzywana jako balustrada b─ůd┼║ zas┼éona poddasza; do drugiego rodzaju nale┼╝y tzw. attyka polska, sk┼éadaj─ůca si─Ö z rozcz┼éonkowanej wn─Ökami ┼Ťcianki (fryz) oraz dekoracyjnego zwie┼äczenia (grzebie┼ä) z ozdobnego blankowania, wolut, obelisków, pos─ůgów itd.
 
Arkada
┼éuk wsparty na filarach b─ůd┼║ kolumienkach, charakterystyczny element pa┼éacowej architektury renesansu

Abakus
czworoboczna, kamienna p┼éyta, znajduj─ůca si─Ö pomi─Ödzy g┼éowic─ů kolumny, a podtrzymywanym przez ni─ů architrawem
 
Architraw
najni┼╝sza cz─Ö┼Ť─ç belkowania, znajduj─ůca si─Ö na abakusie, a podtrzymuj─ůca fryz lub gzyms


 
B
Baza
najni┼╝szy element kolumny lub filara, na którym znajduje si─Ö trzon.
 
Baptysterium
chrzcielnica, wyodr─Öbniona cz─Ö┼Ť─ç do obrz─ůdków chrzcielnych
 
Basteja
nowo┼╝ytna budowla obronna; przysadzista o du┼╝ej ┼Ťrednicy, zwykle okr─ůg┼éa lub wieloboczna, flankuj─ůca inne basteje i ┼é─ůcz─ůce je mury
 
Bastion
nowo┼╝ytna budowla obronna; przysadzista, pi─Öcioboczna o g┼éównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie
 
Baszta
antyczna i ┼Ťredniowieczna budowla obronna; prostok─ůtny wyst─Öp muru, zwykle od niego nieco wy┼╝szy, otwarty od ┼Ťrodka
 
Bal
drewno tarte lub ociosane grubo┼Ťci 50-100 mm i szeroko┼Ťci od 100
mm wzwy┼╝
 
Belka
drewno tarte lub ociosane o przekroju od 120x200 mm do
220x280 mm
 
Bierwiono
drewno okr─ůg┼ée, ociosane lub przetarte, u┼╝ywane do
budowy ┼Ťcian wie┼äcowych lub sumikowo-┼é─ůtkowych
 
Bieg
nieprzerwany ci─ůg schodów
 
Boniowanie
wywodz─ůcy si─Ö z rustyki dekoracyjny podzia┼é powierzchni muru za pomoc─ů ┼╝┼éobków poziomych, ewentualnie równie┼╝ i pionowych, odcinaj─ůcych na ┼Ťcianie pozorne ciosy
 
Blank (Blankowanie)
prostok─ůtne, wystaj─ůce z─Öby, znajduj─ůce si─Ö na górze murów obronnych, chroni─ůce przej┼Ťcie lub pomost
 
Belkowanie
zespó┼é belek, u┼éo┼╝onych w jednej p┼éaszczy┼║nie, tworz─ůcych strop; w architekturze antycznej zespó┼é z┼éo┼╝ony z architrawu i gzymsu lub fryzu

C
Cios
kamie┼ä ozdobny do celów budowlanych w formie sze┼Ťcianu
 
Cokó┼é
masywna podstawa kolumny, filara, pos─ůgu itd., b─ůd┼║ na┼Ťladuj─ůca jego formy wyodr─Öbniona podbudowa ┼Ťciany, równie┼╝ i pilastra
 
D
Dach mansardowy
dach, którego ró┼╝ne fragmenty znajduj─ů si─Ö pod ró┼╝nym k─ůtem, tzn. górna cz─Ö┼Ť─ç jest mocniej pochy┼éa, podczas, gdy dolna jest bardziej zbli┼╝ona do pionu, co u┼éatwia stworzenie na poddaszu dodatkowego pomieszczenia u┼╝ytkowego
 
Dach krokwiowy
dach skonstruowany z par pochy┼éych belek (krokwie), tworz─ůcych wraz z ┼é─ůcz─ůc─ů je do┼éem poziom─ů belk─ů trójk─ůtne wi─ůzary
 
Dach polski łamany
polski odpowiednik dachu mansardowego, charakteryzuj─ůcy si─Ö jednakow─ů stromizn─ů po┼éaci, wyst─Öpowa┼é w nie monumentalnej architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od po┼é. XVII w.
 
 
F
Fasada
frontowa, g┼éówna elewacja budynku
 
Faseta
we wn─Ötrzu zaokr─ůglone przej┼Ťcie od ┼Ťciany do sufitu, zwykle wyodr─Öbnione profilowaniem
 
Filar
masywna, pionowa podpora, wolno stoj─ůca lub wtopiona w ┼Ťcian─Ö
 
Fresk
malarstwo ┼Ťcienne wykonane na ┼Ťwie┼╝ym tynku. Farba penetruje w mokry tynk zapewniaj─ůc d┼éugotrwa┼éo┼Ť─ç i stabilno┼Ť─ç techniczn─ů obrazów
 
Fronton (tympanon)
wywodz─ůce si─Ö ze szczytów antycznych ┼Ťwi─ůty┼ä oprofilowane, trójk─ůtne (rzadziej pó┼ékoliste) zwie┼äczenie zestawu porz─ůdku architektonicznego
 
Fryz
w─ůski, poziomy pas p┼éaskorze┼║b (ornamentów)
 
G
Głowica
najwy┼╝sza cz─Ö┼Ť─ç kolumny lub filara, stanowi─ůca element po┼Ťredni mi─Ödzy podpor─ů, a d┼║wiganym ci─Ö┼╝arem
 
Groteska
linearny ornament wici ro┼Ťlinnej, po┼é─ůczonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierz─Öcymi itp
.
Gurt (pas)
zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku, podłożonego jakby pod jego powierzchnię
 
Gzyms
poziomy profil wie┼äcz─ůcy porz─ůdek architektoniczny b─ůd┼║ w ogóle budowl─Ö (gzyms koronuj─ůcy), niekiedy równie┼╝ obiegaj─ůcy ┼Ťciany dla zaakcentowania podzia┼éu na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porz─ůdek architektoniczny
 
Gont
deseczki w kszta┼écie klina, stosowane do pokrywania dachów, posiadaj─ůce z jednej strony wpust, z drugiej grzebie┼ä, co umo┼╝liwia ┼é─ůczenie ich
 
H
Hurdycje
drewniany ganek obronny; zob. machikuły

K
Kaseton
wg┼é─Öbione pole czworoboczne lub wieloboczne, wykonane w drewnie, kamieniu lub stiuku, rze┼║bione lub malowane; ozdoba stropów, sklepie┼ä i kopu┼é g┼éównie w architekturze renesansu
 
Kapitel
zob. głowica
 
Kartusz
dekoracyjne tło i obramienie np. tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej lub innej eksponowanej płaskorzeźby
 
Kaseton (skrzyniec)
na stropie, podniebieniu łuku lub sklepieniu element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub żebrami
 
Krenela┼╝
zob. blankowanie
 
Krypta
kaplica podziemna, cz─Östo pod prezbiterium, bez okien, pocz─ůtkowo przeznaczona na przechowywanie relikwii, pó┼║niej tak┼╝e na cele grzebalne
 
Kurtyna
odcinek muru lub wału obronnego pomiędzy basztami, bastejami lub bastionami
 
Kolumna
pionowa podpora o przekroju w kszta┼écie ko┼éa lub wieloboku, zwykle posiadaj─ůca wyodr─Öbnion─ů od trzonu g┼éowic─Ö i baz─Ö

Koncha
dobudówka do wi─Ökszej bry┼éy, w kszta┼écie pó┼ékola, zwie┼äczona pó┼ékopu┼é─ů

Kru┼╝ganek
pó┼éotwarty korytarz, z jednej strony ograniczony kolumienkami po┼é─ůczonymi ┼éukami pó┼ékolistymi lub ostrymi, zwykle biegn─ůcy od strony dziedzi┼äca, charakterystyczny dla architektury renesansu

 
L
Latarnia
mała wieżyczka, umieszczona na dachu lub na kopule, często stosowana m.in. w renesansie
 
Laska, laskowanie
1. pionowy element podziału gotyckiego okna;
2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okr─ůg┼éy, bardziej wyodr─Öbniony i stanowi─ůcy osnow─Ö jego kompozycji
 
Lizena
p┼éaski pas dziel─ůcy pionowo ┼Ťcian─Ö
 
Lukarnia
małe okienko w dachu - często w ozdobnym obramieniu, kryte ozdobyum zadaszeniem
 
Luneta
rodzaj sklepienia uzupe┼éniaj─ůcego sklepienie g┼éówne, a pokrywajacego wyst─Öpy wn─Ötrza, przestrzenie nad otworami itp.

Loggia
pó┼éotwarta, wyodr─Öbniona cz─Ö┼Ť─ç budynku, bez ┼Ťcian bocznych, ale z niskim sklepieniem, wspartym na kolumienkach

M
Machikuły
murowany ganek wie┼äcz─ůcy ┼Ťredniowieczne budowle lub mury obronne, wysuni─Öty na wspornikach przed lico muru, z otworami do ra┼╝enia przeciwnika z góry;
zob. hurdycje
 
Maswerk
┼Ťredniowieczne a┼╝urowe wype┼énienie ostro┼éuku okna (nad┼Ťwietla lub p┼éyciny), bardzo dekoracyjne - wykonane przewa┼╝nie w kamieniu
 
Maszkaron
ekspresyjnie stylizowana maska ludzka lub zwierz─Öca
 
Mezzanino
niskie pi─Ötro nad g┼éówn─ů, wysok─ů kondygnacj─ů budynku; niekiedy równie┼╝ ma┼ée, o poziomych proporcjach okienka tego pi─Ötra
 
Moduł
podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku (równie┼╝ porz─ůdku architektonicznego), o d┼éugo┼Ťci ka┼╝dorazowo dobieranej do jego skali
 
N
Nawa
w ko┼Ťciele wyodr─Öbniona dla wiernych wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç budowli.
Nawa poprzeczna nazywana jest transeptem
 
P
Pawilon naro┼╝ny
wyodr─Öbniona z g┼éównej bry┼éy, naro┼╝na cz─Ö┼Ť─ç budynku, na planie kwadratu lub prostok─ůta, g┼éównie w architekturze dworkowo - pa┼éacowej
w architekturze pa┼éacowej du┼╝a, czworok─ůtna dobudowa naro┼╝na,
 
Piano nobile
g┼éówna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja pa┼éacu
 
Pilaster
pionowy p┼éaski element dekoracyjny ┼Ťcian w formie pasa zwie┼äczonego g┼éowic─ů i wspartego na bazie na podobie┼ästwo kolumny
 
 
Pinakiel
gotyckie dekoracyjne zwie┼äczenie skarpy, baldachimu itd. w kszta┼écie wie┼╝yczki naje┼╝onej p─ůkami
 
Plafon
obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim
 
Płycina
wg┼é─Öbione pole o charakterze dekoracyjnym w ┼Ťcianach, boazeriach, drzwiach itp.
 
Poliptyk
wieloskrzydłowy ołtarz: zob. tryptyk
 
Portyk
przyj─Öty z fasady antycznej ┼Ťwi─ůtyni typowy motyw architektoniczny z┼éo┼╝ony z kolumnady i wie┼äcz─ůcego j─ů frontonu, wyst─Öpuj─ůcy w postaci otwartego wyst─Öpu budynku b─ůd┼║ wstawiony w jego lico przed wg┼é─Öbnym podcieniem jako portyk wg┼é─Öbny, b─ůd┼║ te┼╝ jako portyk ┼Ťlepy, stanowi─ůcy tylko dekoracyjne rozcz┼éonkowanie ┼Ťcian
 
Porz─ůdek architektoniczny
1.odrodzona w renesansie antyczna osnowa kompozycji architektonicznej, zestawiana z kolumn (lub pilastrów) i wi─ů┼╝─ůcego j─ů gór─ů poziomego belkowania, z┼éo┼╝onego z le┼╝─ůcych kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu; pi─Ö─ç zasadniczych odmian porz─ůdków architektonicznych:
dorycki,
joński,
koryncki,
toskański
kompozytowy
ró┼╝ni si─Ö bogactwem i form─ů dekoracyjnego opracowania
2. porz─ůdek ma┼éy ujmuje jedn─ů kondygnacj─Ö budynku, 
3. porz─ůdek wielki (kolosalny) obejmuje wi─Öcej kondygnacji budynku
 
Pó┼ékolumna
kolumna cz─Ö┼Ťciowo wtopiona w ┼Ťcian─Ö
 
Prezbiterium
w ko┼Ťciele wydzielona cz─Ö┼Ť─ç dla kleru, przewa┼╝nie b─Öd─ůca przed┼éu┼╝eniem nawy
 
Profil, profilowanie
element rozcz┼éonkowania architektonicznego z┼éo┼╝ony z biegn─ůcych równolegle ┼╝┼éobków, wa┼éków, listew, opasek, itd.
 
Przęsło
pionowy, zasadniczy sk┼éadnik podzia┼éu ┼Ťciany (zawarty mi─Ödzy filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodr─Öbnionego przez gurty czy wykszta┼écone z nich ┼╝ebra; równie┼╝ przestrzenny sk┼éadnik wn─Ötrza budynku ograniczony przez d┼éugo┼Ť─ç prz─Ös┼éa ┼Ťciany i rozpi─Öto┼Ť─ç kryj─ůcego je prz─Ös┼éa sklepiennego
 
Przypora
odci─ů┼╝aj─ůca ┼Ťciana dostawiona do filara po przeciwnej stronie ni┼╝ sp┼éywaj─ůce na┼ä sklepienie; ┼éuk przyporowy
 
Portal
dekorowana wn─Öka, w której znajduj─ů si─Ö drzwi, g┼éównie w architekturze gotyckiej

Profil
pas biegn─ůcych równolegle rowków, listewek, wa┼éków itp.

Przypora
pionowy element, dostawiony do filara lub ┼Ťciany no┼Ťnej, pomagaj─ůcy utrzyma─ç spoczywaj─ůcy na niej ci─Ö┼╝ar, ┼éuk przyporowy, g┼éównie sakralna architektura gotyku

R
Rustyka
mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych kraw─Ödziach, a w wewn─Ötrznym polu pó┼é obrobionym, lub dekoracyjnie ┼╝┼éobionym, b─ůd┼║ te┼╝ ociosanym na kszta┼ét szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa)
 
Ryzalit
w elewacji budynku wysuni─Öcie naprzód pewnej partii ┼Ťciany
 
S
Serliana (Palladiański motyw)
zestaw porz─ůdku architektonicznego o trzech prz─Ös┼éach - bocznych, zamkni─Ötych belkowaniem i ┼Ťrodkowym nakrytym ┼éukiem
 
Sgraffito
dekoracyjna ┼Ťciana polegaj─ůca na wyskrobywaniu zewn─Ötrznych warstw suchego tynku i ods┼éanianiu warstw spodnich o kontrastowym - innym zabarwieniu
 
Skarpa
filar dostawiony na zewn─ůtrz budynku dla jego podparcia albo odci─ů┼╝enia rozporu wewn─Ötrznego sklepienia
 
Sklepienie
układy przestrzenno-konstrukcyjne:
- kolebkowe (kolebka) o formie le┼╝─ůcego pó┼éwalca;
- kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na przęsła;
- krzy┼╝owe o formie dwóch przenikaj─ůcych si─Ö prostopadle odcinków kolebek;
- kolebkowo-krzyżowe o dłuższej kolebce przecinanej poprzecznie odcinkami kolebek;
- kolebkowe z lunetami z wciętymi po bokach odcinkami małych kolebek;
- trójdzielne za┼éo┼╝one na trójk─ůcie przykrytym trzema przecinaj─ůcymi si─Ö odcinkami kolebek;
- sze┼Ťciodzielne powsta┼ée z krzy┼╝owego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
- ┼╝eglaste (┼╝agiel, czeskie) powsta┼ée z kopu┼éy wtopionej w prostok─ůtn─ů podstaw─Ö;
układy dekoracyjne:
- krzy┼╝owo-┼╝ebrowe o ┼╝ebrach akcentuj─ůcych linie przenikania kolebek;
- gwia┼║dziste o dekoracyjnym rysunku gwiazd, tworzonych przez ┼╝ebra na polach sklepienia ┼╝aglastego lub krzy┼╝owego;
- ieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez ┼╝ebra na polach sklepienia kolebkowego z lunetami lub ┼╝aglastego;
- kryszta┼éowe o wi─ůzkach drobnych ostros┼éupów wcinanych w pole sklepienia ┼╝aglastego
 
Sterczyna
w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami
 
Strop
poziome przykrycie wn─Ötrza budowli na uk┼éadzie belek no┼Ťnych, zakrytych lub wyeksponowanych
 
Supraporta
ozdobna p┼éycina nad drzwiami, wype┼éniona p┼éaskorze┼║b─ů lub malarstwem
 
Szczyt
przed┼éu┼╝enie w gór─Ö ┼Ťciany dla zakrycia trójk─ůtnego otworu poddasza
 
Szkieletowa konstrukcja drewniana
drewniany szkielet s┼éupów i belek, uko┼Ťnie usztywnionych, o prz─Ös┼éach wype┼énionych deskami, glin─ů lub ceg┼é─ů
 
Stalle
ozdobne drewniane lub kamienne ┼éawy w prezbiteriach ko┼Ťcio┼éów

T
Tęcza- (łuk tęczowy)
┼éuk oddzielaj─ůcy prezbiterium od nawy ko┼Ťcielnej
 
Trakt
w budynku rz─ůd pomieszcze┼ä równej g┼é─Öboko┼Ťci; trakty liczy si─Ö od g┼éównej ┼Ťciany frontowej, w stosunku do której biegn─ů one równolegle; st─ůd okre┼Ťlenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.
 
Transept
w bardziej rozbudowanych ko┼Ťcio┼éach nawa poprzeczna pomi─Ödzy prezbiterium i naw─ů (nawami) pod┼éu┼╝n─ů
 
Tryptyk
o┼étarz z┼éo┼╝ony z trzech skrzyde┼é - cz─Ö┼Ťci ┼Ťrodkowej - nieruchomej i bocznych - zamykanych drzwi ozdobionych rze┼║bami i malarstwem
 
Tympanon
1. w arkadowym portalu pó┼ékolisty kamie┼ä nad prostok─ůtnym wej┼Ťciem;
2. zob. fronton
 
W
W─ůtek - (wi─ůzanie)
sposób uk┼éadu cegie┼é lub kamieni w murach budynków
 
Witra┼╝
kompozycja barwnych szkie┼é okiennych po┼é─ůczonych obramowaniami o┼éowianymi
 
Wole oczka
dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowo┼╝ytnej
 
Woluta (┼Ťlimacznica)
skr─Öcone spiralnie naro┼╝e g┼éowicy porz─ůdku jo┼äskiego, u┼╝ywane równie┼╝ jako samodzielny motyw dekoracyjny
 
Wspornik
wysuni─Öty z lica ┼Ťciany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymuj─ůcy okap, sklepienie, pos─ůg, itp.
 
Wykusz
bezpo┼Ťrednio zwi─ůzany z wn─Ötrzem, nadwieszony na zewn─Ötrznej ┼Ťcianie budynku wieloboczny lub prostok─ůtny wyst─Öp o ┼Ťciankach potraktowanych jak okna i balustrady
 
Wysklepki
pola sklepienia zawarte mi─Ödzy liniami przenikania b─ůd┼║ mi─Ödzy ┼╝ebrami
 
Woluta
skr─Öcony element dekoracyjny, przypominaj─ůcy muszl─Ö ┼Ťlimaka, stosowany m.in. w kolumnach jo┼äskich

Z
Zendrówka
bardzo silnie wypalona cegła o ciemnej barwie i często zeszklonej powierzchni
 
Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja
system budowy ┼Ťcian drewnianych z poziomych bali, wi─ů┼╝─ůcych si─Ö w naro┼╝ach
 
Zwornik
kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber sklepiennych
 
┼╗
┼╗ebro
profilowany element, przewa┼╝nie równie┼╝ o charakterze
konstrukcyjnym, wyst─Öpuj─ůcy wzd┼éu┼╝ linii przenikania si─Ö pól sklepienia
i przenosz─ůcy obci─ů┼╝enia sklepienia na w─Öz┼éy konstrukcyjne
 
 -------------------------------------------------------- 
 
┼╣ród┼éo:
Departament Ochrony Zabytków - Warszawa
Ossolineum, Wrocław.
S┼éownik Terminologiczny Architektury.  
O┼Ťrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa.
Słownik Języka Polskiego, Warszawa.
Kopali┼äski W.: S┼éownik wyrazów obcych i zwrotów obcoj─Özycznych.
Uniwersytet Wroc┼éawski – Instytut Historii Sztuki

 

Oferty z


Reklama nieruchomo┼Ťci